Jak działa węch psa? Zmysł, którego nie da się podrobić

Twój pies zatrzymuje się co dwadzieścia metrów, wciąga powietrze nosem i stoi tak dłużej, niż byś chciał. Nie zwleka - pracuje. To, co dla Ciebie jest chwilą przerwy w marszu, dla psa jest odczytywaniem wiadomości zostawionej przez każdego psa, który przeszedł tędy wcześniej. Węch psa to najbardziej niedocenianym zmysł w codziennym spacerze - i warto zrozumieć, jak naprawdę działa, zanim następnym razem pociągniesz smycz.

Ile psa jest w nosie psa

Liczby robią wrażenie. Człowiek ma od 5 do 6 milionów receptorów węchowych w nosie. Pies - od 125 milionów u ras krótkonosych, do niemal 300 milionów u bloodhoundów i innych psów hodowanych do tropienia. To nie jest różnica o kilkanaście procent - to inny rząd wielkości.

Ale sama liczba receptorów to nie cała historia. Część mózgu odpowiedzialna za analizę zapachów - opuszka węchowa - jest u psa proporcjonalnie około 40 procent większa względem rozmiaru mózgu niż u człowieka. Innymi słowy: pies nie tylko wykrywa więcej zapachów, ale też poświęca ich analizie znacznie więcej mocy obliczeniowej mózgu. Naukowcy z University of Alaska Fairbanks opisują to wprost - nos psa bywa nawet tysiąc razy czulszy niż ludzki, a w przypadku niektórych substancji szacunki mówią o czułości rzędu milionów razy większej.

Dwa kanały w jednym nosie

To, czego nie widać na pierwszy rzut oka, to konstrukcja samego nosa. U człowieka powietrze do oddychania i powietrze analizowane węchowo płynie tym samym torem. U psa te dwie funkcje są częściowo rozdzielone - część powietrza z każdego wdechu trafia do bocznej komory nosa, gdzie krąży i jest analizowana, zanim zostanie wydmuchnięta bocznymi szczelinami przy wydechu, zamiast przez nozdrza z powrotem na zewnątrz.

Efekt praktyczny: pies może wąchać niemal bez przerwy, także w trakcie wydechu, bez marnowania cennych sekund kontaktu z zapachem. To trochę jak różnica między czytaniem jednym okiem a czytaniem dwojgiem oczu naraz, tylko że w skali zmysłu powonienia.

Nos wie więcej, niż mówi

Wilgotna powierzchnia nosa nie jest przypadkiem - pomaga wychwytywać i rozpuszczać cząsteczki zapachowe unoszące się w powietrzu, zanim trafią do wnętrza nosa. Pies od czasu do czasu zlizuje tę wilgoć językiem, transportując cząsteczki zapachu do narządu Jacobsona w podniebieniu - dodatkowego organu węchowo-smakowego, którego ludzie w ogóle nie mają. To między innymi dlatego psy potrafią rozróżniać zapachy, które dla nas są praktycznie identyczne - np. dwie osoby o niemal takim samym zapachu potu.

Nozdrza psa mają jeszcze jedną sztuczkę - każde może pracować niemal niezależnie, co pozwala psu określić, z której strony dochodzi zapach, podobnie jak człowiek lokalizuje źródło dźwięku dzięki dwóm uszom.

Nos w służbie medycyny

Zdolności węchowe psa mają zastosowania, które daleko wykraczają poza spacer. Psy szkolone do wykrywania chorób potrafią rozpoznawać zmiany w składzie chemicznym oddechu i potu, których żadne obecnie dostępne urządzenie nie wychwytuje równie szybko i tanio. W jednym z szeroko cytowanych badań psy identyfikowały raka płuc w próbkach oddechu z czułością i swoistością sięgającą 99 procent, a raka piersi z czułością 88 procent. Wyniki w warunkach rzeczywistego, masowego przesiewu bywają niższe niż w laboratorium - dlatego psy traktuje się dziś jako uzupełnienie standardowej diagnostyki, nie jej zamiennik.

Podobny mechanizm stoi za psami wykrywającymi spadek poziomu cukru we krwi u osób z cukrzycą. Naukowcy ustalili, że hipoglikemia zwiększa w oddechu stężenie izoprenu - lotnego związku chemicznego, który psi nos wychwytuje na długo przed tym, zanim człowiek sam zauważy objawy. Skuteczność takich psów bywa różna w zależności od treningu i warunków, ale sam mechanizm - wykrywanie choroby po zapachu, zanim da ona widoczne objawy - pokazuje, jak precyzyjny jest to zmysł.

Pies, który czuje Twój stres

To, że pies "wyczuwa", kiedy jesteś zdenerwowany, to nie tylko czułostkowe przekonanie opiekunów. Badanie przeprowadzone na University of Bristol wykazało, że psy potrafią odróżnić zapach potu i oddechu osoby w spoczynku od zapachu tej samej osoby w trakcie ostrego stresu psychologicznego - ze skutecznością sięgającą niemal 94 procent. Chodzi tu prawdopodobnie o zmiany w stężeniu kortyzolu i innych lotnych związków organicznych, które pojawiają się w ludzkim pocie i oddechu pod wpływem napięcia.

Co więcej, zapach ludzkiego stresu wpływa też na samo zachowanie psa - w jednym z badań psy wystawione na kontakt z zapachem zestresowanego człowieka rzadziej podejmowały ryzykowne decyzje w prostym teście behawioralnym, co sugeruje, że nasz stres może realnie udzielać się psu poprzez sam zapach, jeszcze zanim cokolwiek powiemy czy zrobimy.

Dlaczego po deszczu pies węszy intensywniej

Jeśli zauważyłeś, że Twój pies jest wyjątkowo skupiony na węszeniu w wilgotne, pochmurne dni - to nie przypadek. Cząsteczki zapachowe przemieszczają się i utrzymują się w powietrzu inaczej w zależności od warunków pogodowych. Wilgoć w powietrzu i w podłożu pomaga wiązać cząsteczki zapachu blisko ziemi, co ułatwia ich wychwycenie. Suchy, gorący dzień z silnym wiatrem szybko rozprasza i wysusza ślady zapachowe, przez co praca węchowa staje się trudniejsza - dlatego psy tropiące pracujące zawodowo najlepsze wyniki osiągają zwykle wcześnie rano lub po opadach, nie w środku upalnego popołudnia.

To praktyczna wskazówka także dla zwykłego spaceru: jeśli chcesz dać psu wyjątkowo bogaty węchowo spacer, wilgotny poranek po nocnym deszczu to najlepszy możliwy moment.

Dlaczego to ma znaczenie na co dzień

Rozumienie, jak działa nos psa, zmienia sposób patrzenia na zwykły spacer. Kiedy pies zatrzymuje się przy latarni na trzydzieści sekund, nie marnuje czasu - odczytuje kto, kiedy i w jakim stanie tędy przeszedł. Praca węchowa jest dla psa formą wysiłku poznawczego porównywalną z rozwiązywaniem zagadki. Kilkanaście minut swobodnego węszenia potrafi zmęczyć psa mentalnie mocniej niż szybki, dyscyplinowany marsz po tej samej trasie bez żadnych przystanków.

W praktyce oznacza to prostą zmianę nawyku: zamiast ciągnąć psa dalej przy każdym zatrzymaniu, daj mu chwilę. Trasa, na której pies może swobodnie węszyć, męczy go - w dobrym sensie - bardziej niż dłuższy dystans przebyty w narzuconym tempie. Jeśli szukasz konkretnych sposobów na wzbogacenie spaceru o pracę węchową, sprawdź nasz poradnik jak urozmaicić spacer z psem.

Co z tego wynika dla opiekuna

Węch to główny kanał, którym pies poznaje świat - ważniejszy niż wzrok czy słuch. Kiedy to zrozumiesz, łatwiej zaakceptować, że pies, który zatrzymuje się przy każdym krzaku, nie jest "trudny" ani "rozkojarzony". On po prostu robi dokładnie to, do czego ewolucja go wyposażyła najlepiej.

Warto też pamiętać, że zapach to również sposób, w jaki psy poznają się nawzajem - i inne psy w Twojej okolicy węszą dokładnie tak samo intensywnie jak Twój. Jeśli chcesz dać psu więcej okazji do bogatego węchowo spaceru w towarzystwie innych czworonogów, sprawdź mapę DOGOUT - zobaczysz miejsca i opiekunów w pobliżu, z którymi możecie razem odkrywać nowe trasy pełne zapachów, jakich nie ma na Waszym zwykłym spacerze wokół bloku.