Najstarsze polskie rasy psów i ich historia

Kiedy myślimy o rasach psów, w głowie pojawiają się zwykle labrador, owczarek niemiecki albo husky - psy o międzynarodowej sławie i milionach opiekunów na całym świecie. Tymczasem Polska ma własne, rodzime rasy z historią sięgającą stuleci, które przetrwały zabory, dwie wojny światowe i komunizm - a mimo to pozostają w cieniu bardziej rozpoznawalnych ras. Oto cztery z nich.

Owczarek podhalański - strażnik z Tatr

Owczarek podhalański to duży, biały pies pasterski wywodzący się z regionu Podhala w południowej Polsce. Jego historia jest ściśle związana z góralskim pasterstwem - psy tej rasy od pokoleń chroniły stada owiec przed wilkami i niedźwiedziami na halach Tatr, śpiąc razem ze stadem i pilnując go dzień i noc, praktycznie bez nadzoru człowieka.

To, co odróżnia owczarka podhalańskiego od typowego psa pasterskiego pilnującego stada z pozycji lidera, to rola strażnika-obrońcy - pies nie kieruje stadem, tylko go broni, działając niemal jak żywy płot przed drapieżnikami. Górale wykorzystywali psy tej rasy tak wszechstronnie, że nawet ich sierść była czasem strzyżona i przerabiana na wełnę.

Rasa została niemal zdziesiątkowana podczas II wojny światowej i pozostaje stosunkowo rzadka do dziś, choć poza pracą pasterską znajduje zastosowanie jako pies ratowniczy, obronny i policyjny.

Gończy polski - las, w którym się urodził

Gończy polski (Gończy Polski) to rzadka rasa gończa, rodzima dla Polski, ceniona za stabilny charakter, wytrzymałość i minimalne wymagania pielęgnacyjne. Rasa wywodzi się z gęstych, polskich lasów, gdzie przez pokolenia pracowała jako pies myśliwski tropiący zwierzynę po zapachu.

Historia tej rasy to w dużej mierze historia przetrwania. Gończy polski niemal wyginął po II wojnie światowej - lata powojenne nie sprzyjały hodowli ras myśliwskich, a populacja rasy skurczyła się do niebezpiecznie niskiego poziomu. Dopiero po upadku komunizmu rasa zaczęła zdobywać uznanie poza granicami Polski, choć wciąż pozostaje jedną z rzadszych ras gończych w Europie.

Ogar polski - trop opisany w XVIII wieku

Ogar polski to rodzima rasa myśliwska, powstała z krzyżówki bloodhoundów z lokalnymi psami gończymi - efektem jest lżejsza, bardziej wytrzymała i zwinna wersja klasycznego tropiciela. Ogar polski był hodowany do pracy w trudnym terenie, na długich dystansach, wymagających wytrzymałości bardziej niż czystej szybkości.

To, co czyni tę rasę wyjątkową z historycznego punktu widzenia, to udokumentowane źródło - pierwszy opis ogara polskiego znajduje się w książce Krzysztofa Kluka z 1779 roku, poświęconej historii naturalnej i hodowli zwierząt domowych i dzikich w Polsce. To jeden z nielicznych przypadków, gdzie pochodzenie rodzimej rasy psa da się prześledzić w konkretnym, datowanym źródle sprzed ponad dwustu lat, a nie tylko w ustnej tradycji hodowlanej.

Chart polski - szybkość na otwartym polu

Chart polski to polska rasa charcia, hodowana do polowań na otwartym, płaskim terenie - tam, gdzie liczy się przede wszystkim prędkość i wytrzymałość w krótkim, intensywnym biegu. Podobnie jak inne charty, rasa polowała głównie wzrokiem, a nie węchem, śledząc ruch zwierzyny na dużym dystansie i doganiając ją w otwartym terenie.

Charty jako typ psa mają w Europie Środkowej wielowiekową tradycję związaną z arystokratycznym łowiectwem, a chart polski jest lokalną, rodzimą odmianą tej tradycji.

Owczarek nizinny - piąta rasa i jeden pies, który ją uratował

Obok czterech ras uznanych przez FCI jako w pełni rodzime, warto wspomnieć jeszcze jedną - owczarka podlaskiego nizinnego (Polski Owczarek Nizinny, w skrócie PON). To średniej wielkości, kudłaty pies pasterski z równin, zupełnie inny w typie od górskiego owczarka podhalańskiego, choć obie rasy bywają mylone przez samą nazwę.

Historia PON-a to jedna z najbardziej dramatycznych historii przetrwania wśród polskich ras. II wojna światowa niemal całkowicie zdziesiątkowała populację - po wojnie rasa przetrwała w garstce osobników. Odbudowę zawdzięcza w ogromnej mierze jednej osobie: polskiej lekarce weterynarii, dr Danucie Hryniewicz, i jej psu o imieniu Smok. Smok spłodził dziesięć miotów w latach pięćdziesiątych, a do 1969 roku jej hodownia Kordegardy wyprodukowała ponad sto czterdzieści szczeniąt, w tym wielu późniejszych czempionów. Praktycznie każdy owczarek nizinny żyjący dziś na świecie wywodzi się od Smoka - pojedynczego psa, który dosłownie uratował rasę przed zniknięciem. Oficjalny wzorzec rasy PON został zatwierdzony przez FCI w 1959 roku.

Co łączy te historie

Wspólny wątek przewija się przez historię niemal każdej polskiej rasy: bliskie zniknięcie w wyniku wojny, a potem odbudowa dzięki uporowi pojedynczych hodowców, często pracujących z zaledwie kilkoma zachowanymi osobnikami. To nie jest historia ras, które rozwijały się w spokoju przez stulecia bez przeszkód - to historia gatunków kulturowych, które przetrwały mimo najgorszych okoliczności, jakie mogły je spotkać.

Dlaczego te rasy wciąż mają znaczenie

Cztery polskie rasy psów przetrwały rozbiory, dwie wojny światowe i dekady komunizmu, kiedy hodowla rodzimych ras nie była priorytetem państwa. To, że w ogóle istnieją dziś w formie zbliżonej do historycznej, jest w dużej mierze zasługą pojedynczych hodowców i entuzjastów, którzy nie pozwolili im zniknąć.

Warto o nich wiedzieć nie tylko z sentymentu do historii - to żywy dowód na to, że psy robocze, hodowane do konkretnego zadania przez pokolenia, zachowują silne instynkty nawet dziś. Jeśli spotkasz owczarka podhalańskiego pilnującego stada w Tatrach albo gończego polskiego na polowaniu, patrzysz na coś, co w niezmienionej niemal formie istnieje od kilkuset lat.

Zobacz je na własne oczy

Owczarki podhalańskie wciąż pracują przy stadach na halach w rejonie Zakopanego i Podhala - jeśli planujesz wycieczkę z psem w góry, sprawdź nasz przewodnik Zakopane z psem i miej oczy otwarte na białe, kudłate sylwetki na horyzoncie. A jeśli chcesz spotkać opiekunów innych ras, także tych rzadkich i rodzimych, w Twojej okolicy - otwórz mapę DOGOUT i zobacz, kto spaceruje niedaleko Ciebie. Czasem najciekawsza rozmowa o psach zaczyna się od pytania "a jaka to rasa?".